Γιάννης Ζήκας (1945-2008)

Καταγόταν από το Νυμφαίο Φλωρίνης και γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη το 1945. Με την ζωγραφική άρχισε να ασχολείται συστηματικά από το 1968, όταν βρισκόταν στην Αθήνα. Έκτοτε έκανε πολλές ατομικές εκθέσεις στην Αθήνα και συμμετείχε σε αρκετές ομαδικές. Η τελευταία του έκθεση ήταν στην αίθουσα του Ιανού στη Θεσσαλονίκη, τον Οκτώβριο του 2008, δύο μήνες πριν από την εκδημία του, στις 13 Δεκεμβρίου. Παράλληλα με την ζωγραφική, ο Γιάννης Ζήκας ασχολήθηκε με την ποίηση και την πεζογραφία. Τα βιβλία που δημοσίευσε είναι: «Θαλάσσιες μεταφορές ο Πήγασος» (πεζογράφημα, εκδ. Εξάντας 1976), «Τα Νερά» (πεζογράφημα, ΑΣΕ 1977) και τα «Ποιήματα» (εκδ. Νησίδες 2000).

Γιάννης Ζήκας

Κάθε έκθεση του Θεσσαλονικιού ζωγράφου αποτελεί φανέρωμα ενός ξεχωριστού κόσμου. Διά χειρός Γιάννη Ζήκα λοιπόν και με τα προσωπικά του χρώματα, τα οποία αποτελούν κατάκτηση της ευρύτερης πνευματικής και καλλιτεχνικής του πορείας, καλούμαστε σε κάτι περισσότερο από ένα εικαστικό γεγονός ή από ένα ταξίδι σε κάποιες διαφορετικές ζωγραφιές. Η ζωγραφική του Γιάννη Ζήκα αποτελεί έναν κόσμο - ή ακόμη και πολλούς κόσμους μαζί, επισκέψιμους και μεθεκτούς, που σπεύδουν οι ίδιοι να σε πλησιάσουν, να σε αγκαλιάσουν, να σε βάλουν στο δικό τους κλίμα, σ’ αυτή τη δημιουργική ευρυχωρία και άπλα, στο εύκρατο κλίμα που περιέχουν. Πρόκειται συνάμα και για μια ευωχία στην οποία νιώθεις ότι συμμετέχουν όλες οι αισθήσεις. Εντούτοις το πλησίασμα και το αγκάλιασμα αυτό πολλές φορές πραγματοποιείται σε ένα περιβάλλον δίνης, η οποί α μοιάζει σχεδόν να σε αποσπά βίαια από τον πεζό, καθημερινό κόσμο για να σε μεταφέρει στον μέσα κόσμο των πραγμάτων. Για τον λόγο αυτό θα πρέπει να αφεθείς στον αναπάντεχο αυτό στροβιλισμό και να παραδοθείς. Γιατί μόνον έτσι θα αρχίσει να σου φανερώνεται το περιεχόμενο αυτού του “μαγικού” μεθεκτού κόσμου που ξεδιπλώνεται μπροστά σου και μέσα σου.

Σημασία έχει το ίδιο το έργο να είναι ζωντανό

Ο Γιάννης Ζήκας φαίνεται πως ποτέ δεν αποδέχθηκε τον θάνατο των βασικών στοιχείων της τέχνης του -πινέλα, χρώματα, τελάρα- ώστε να αναζητήσει λύσεις έξω από τη ζωγραφική. Κάτι που υιοθέτησαν πολλοί ομότεχνοί του εγκαταλείποντας ουσιαστικά τη ζωγραφική και προσχωρώντας στα ευρύτερα παγκόσμια εικαστικά ρεύματα, τάσεις και τεκταινόμενα. Ο ίδιος πάντως δεν φαίνεται να αμφισβητεί κανένα είδος εικαστικής ενασχόλησης. Παλιότερα σε μια φιλική συνομιλία μού είχε πει: “σημασία έχει το ίδιο το έργο να είναι ζωντανό”.

Η ίδια λοιπόν η απρόσμενη ζωή αλλά και το περισσό, το περίσσευμά της, είναι αυτό που κατατίθεται από τον ίδιο τον δημιουργό Γιάννη Ζήκα στα έργα του, στις δικές του εικόνες. Μ’ αυτήν την έννοια πρόκειται για έναν εικονοποιό και όχι για έναν εικαστικό. Δηλαδή στη δική του περίπτωση προέχει η εικόνα και όχι τόσο η διανοητική εικασία. Δεν εικάζει περί των πραγμάτων αλλά μας τα φανερώνει και τα αποκαλύπτει με ξεχωριστή μαστοριά και τέχνη. Εικόνες από προσωπικές επισκέψεις, συναντήσεις και ψηλαφίσεις μιας άλλης ζωής, που συχνά μοιάζει ονειρική και βαθύτατα ερωτική - ουσιαστικά πρόκειται για ποιητικές φανερώσεις και προτυπώσεις.

Ένας κόσμος ζωφόρος

Με ξεχωριστή συνέπεια ο Γιάννης Ζήκας μας προτρέπει και μας επιτρέπει μέσα από τα έργα του να ζήσουμε στιγμές εγκαρδιότητας, αθωότητας αλλά και μοναδικής σύγχρονης τέχνης και υψηλής αισθητικής. Να μοιραστούμε μαζί του τις αυθεντικές και βιωμένες ονειρικές ερωτικές στιγμές που κομίζει η τέχνη του.

Ο Γιάννης Ζήκας, ένας ιδιαίτερα σημαντικός ζωγράφος του καιρού μας, έχει τον δικό του ζωγραφικό λόγο, ο οποίος έχει ταυτιστεί με συγκεκριμένο ζωγραφικό κόσμο. Έτσι, μέσα από την ταύτιση αυτή μπορεί να μας προσφέρει τα δικά του πρόσωπα σε πορτρέτα ή στις ποικίλες στιγμές τους, τα παραδείσια πουλιά και τα ψάρια του σε ένα πλήθος συνδυασμών και συνυπάρξεων. Συγκλονίζουν τα περικαλλή πουλιά που ως μηνύματα, επισκέψεις υπό άλλη μορφή, συνυπάρχουν σε ένα κάδρο με τα αλλογενή πρόσωπα. Ή ακόμη και οι πιο αφηρημένες απεικονίσεις, το ίδιο όμως ζωντανές, που καλείσαι ο ίδιος να τις μορφοποιήσεις ως συνδημιουργός. Αλλά δεν είναι δουλειά μας αυτή. Και πάλι η ίδια η τέχνη του Θεσσαλονικιού ζωγράφου σού δίνει τον μίτο για να φθάσεις στην καρδιά αυτού του λαβύρινθου και να συναντήσεις την Αριάδνη. Και μάλιστα χωρίς να χυθεί αίμα. Άλλωστε αυτό το έχυσε ίδιος για να λάβει πνεύμα - αλλά και εικόνες και έναν κόσμο ζωφόρο.


 

Φωτίζει τον σκοτάδι

Παρακολουθώ τον Γιάννη Ζήκα από τα πρώτα βήματα της καλλιτεχνικής του πορείας και γνωρίζω σχεδόν όλα τα στάδιά της, καθώς και τη σκληρή και επίπονη προσπάθεια που κατέβαλε, για να μπορέσει να εκφραστεί με τη ζωγραφική. Μπορώ να πω πως μεγάλο μέρος της πορείας του αποτελεί έκφραση και αποτύπωση της εσωτερικής πάλης του με τα προσωπεία. Έχοντας μια ροπή προς το μυθικό στοιχείο, ακριβώς λόγω της εσωτερικής του διάσπασης και των προσωπείων που αναδύονταν μέσα του σε κάθε του βήμα, καθώς αγωνιζόταν να τα αναγάγει σε πρόσωπα, να τους δώσει δηλαδή υπόσταση, συχνά έγερνε προς τη σκοτεινή πλευρά της αρχεγόνου υπάρξεως, όπου δεν υπάρχουν παρά μόνο οι καθρέφτες του ζόφου, όπου καθρεφτίζονται τα απατηλά πρόσωπα του Νάρκισσου. Η ζοφερή αυτή πορεία είναι που υποδαύλισε τη λαχτάρα του για σωτηρία και λύτρωση. Και ασφαλώς θα χανόταν, αν ο ίδιος ο πυρήνας της υπάρξεώς του δεν στρεφόταν αποφασιστικά προς το μόνο Φως που θα μπορούσε να τον σώσει από την απώλεια.

Πρέπει κανείς να πάψει να πιστεύει στην παντοδυναμία των αισθήσεων και στις φαντασιακές τους προεκτάσεις, για να του φανερωθούν τα πράγματα και η αλήθεια τους, προσφέροντας στον άνθρωπο τη ζωή που δεν έχει. Και βλέπουμε το άθυρμα, το σκουπίδι, να γίνεται στοιχείο εικαστικής γλώσσας, και η ευτέλεια που μπορεί να αισθάνεται κανείς για όλα γύρω του, ακόμη και για τον εαυτό του, να ανάγεται σε γλώσσα εικαστική και να χαρίζει πνευματική πορεία. Σαν να ανθίζει και να φωτίζεται το σκοτάδι, αναδύονται στη ζωγραφική επιφάνεια κλώνοι και πουλιά, που η συμφωνία των χρωμάτων τους παραπέμπει σε κελάηδημα, και σκεφτόμαστε τον Παράδεισο, τη λαχτάρα της αρμονίας του εσωτερικού κόσμου ή βλέπουμε να αποτυπώνονται στο χώρο που η έκφραση του ζωγράφου υπαγορεύει πρόσωπα μωρών μέσα σε μια αόρατη μητρική αγκάλη, ως καρποί ενός μυθικού υμέναιου.

Ο Γιάννης Ζήκας ουδέποτε υπέκυψε στον πειρασμό να εκφράσει κάποια επικαιρότητα, ούτε παρασύρθηκε από τα διάφορα ρεύματα που διαμόρφωνε η κάθε εποχή και τα κελεύσματά της. Η καλλιτεχνική και υπαρξιακή διαδρομή του, παρά τις δοκιμασίες, παραμένει σταθερή. Και τούτο γιατί πάντοτε τον κατηύθυνε ένα βαθύτερο όσο και ουσιαστικό αίτημα. Το αίτημα μιας απερίγραπτης πληρότητας, που γνωρίζει πως δεν μπορεί να προσφέρει τούτος ο κόσμος.

Αλέξανδρος Κοσματόπουλος 
Λογοτέχνης


Ο Γιάννης Ζήκας ως Γιάννης Ζήκας

Κάποτε, μου διάβαζε ένα ποίημά του, γεμάτο φως και μαστραπάδες χωμάτινους ή γκιούμια μεταλλικά, κι ενώ ήταν χειμώνας καιρός, λουλούδισε αιφνιδίως το φαρδύπλατο εργαστήριό του, ξεχείλισαν πλημμυρίζοντας τον χώρο τα ονειρικά του χρώματα και τα διάφορα άλλα αντικείμενα, ανάκατα με πουλιά πετούμενα, και φτεράκισαν όλα μαζί  στη διπλανή οδό, σαν άστρα κατατρεγμένα από δυνάμεις ανεξέλεγκτες. Ναι, έχει πάντα την ευχέρεια ο Γιάννης Ζήκας να διεισδύει από έναν συγκεκριμένο σε άλλους καιρούς, να κατεβάζει από το κεφάλι του κόσμους άρτιους και να τους στήνει στα πόδια τους ολοκληρωμένους (επειδή του έλαχε φύση ιδιαίτερη εκ Θεού). Ευλογημένος από τον Θεό, λοιπόν, δημιουργεί το δικό του στερέωμα, το απολύτως προσωπικό, θέτει καταμεσής του τον πυρσό της ημέρας και ολοτρόγυρα τα ζώδια των αστερισμών και τα άλλα φανερά σημεία της διάνοιάς του. Γενναιόδωρος πάντοτε, πλάθει και ποιεί δίχως σπατάλη. Και δε φιλαργυρεύεται ποτέ χρώματα σχήματα ποιότητες, αλλά οικονομεί κάθε έργο του ξεχωριστά με σύνεση, σαν να λατρεύει εκάστοτε με κάθε δημιουργία του τον Θεό, που εξ όλης της καρδίας του πιστεύει.

Εφημερεύει όταν οι άλλοι νυχτώνονται

Έχω στον νου μου πάντοτε τα δάκρυά του, όταν μου διάβαζε ποιήματά του, απότοκους χαράς καθόλου φίλαυτης, μα δημιουργικής, γιατί περισσότερο απ’ άλλους γνωρίζει ξεκάθαρα πως, παρότι το λογικό είναι κοινό σε όλους, ζούνε οι πολλοί σαν να έχουν τη δική τους φρόνηση ο καθένας. Με άλλα λόγια ειπωμένο, ότι τα δημιουργήματά μας οφείλονται στον ένα και μοναδικό Λόγο, και στον Παράκλητο, που σκέπει όλους μας κάτω απ’ τα φτερά του. Γι’ αυτό λέω πως εφημερεύει, όταν οι άλλοι νυχτώνονται, και την ημέρα της όντως κρίσεως περιμένει βέβαιος τη δίκαιη ανταμοιβή κατά το έργο του. Και είναι βέβαιος γιατί δεν παραδόθηκε ποτέ στην αλαζονεία· η αμφιβολία έτρεχε καταπόδι του, Ερινύα του καλού, διαρκώς. Έτσι παρομοίως, όταν η σιωπή περιτρέχει τον κόσμο σφραγίζοντας στόματα, αυτός λαλεί -και στα μέσα του χειμώνα ανθίζει. Επομένως, η τέχνη του μαντεύει, ο τεχνίτης προφητεύει, η τέχνη οδηγεί, ο τεχνίτης εγγυάται. Αντιστρόφως, ο άτεχνος επαίρεται, η τέχνη εκδικείται. Ο άτεχνος εργάζεται στο σκοτάδι, μα το φως τον αποκαλύπτει.

Επιπλέον, κατεβαίνοντας από το ύψος των εφτά ουρανών, το φως αποκαλύπτει επανειλημμένα το σχήμα του όντως ανθρώπου και τις δυνατότητές του. Εκεί, στα χαμηλά, βρήκα τον Γιάννη Ζήκα μετεωρισμένο μια μέρα, ταυτισμένο εντελώς με τον εαυτό του, όταν εικόνιζε μορφές σε τοιχώματα ποικίλα της ανθρώπινης πραγματικότητας, σείοντας τον χρωστήρα του, ον ονειρικό στην υπηρεσία του τέλειου. Έτσι, σταματούσε, σε τόπους ανοίκειους κατά τα άλλα, καράβια, τρένα, αυτοκίνητα, δέντρα κτλ. κτλ., κρύβοντας πίσω από κάθε ενέργειά του την εντολή της στέρησης, αρθρωμένη από της αλήθειας τον απόστολο. Η καρποφορία του ήταν και τότε, όπως τώρα, φανερή. Του είπα, «Συνάζεις καρπούς από χωράφια που δεν έσπειρες;» «Όλα τα χωράφια δικά μου είναι», απάντησε. «Στα δέκα τάλαντα που κατέχεις, θα προστεθεί κι ένα άλλο», παρατήρησα. Έκτοτε, ξέρω, τον περιβάλλει τοιχογραφία περιδινούμενη γύρω του ένας κόσμος χρωμάτων. Τον κόσμο εκείνο τον δημιούργησε δουλεύοντας πεισματικά, υποτάζοντας στη θέλησή του εφτά δαιμόνια (την Επανάληψη, την Κουφότητα, την Ικανοποίηση, την Αίσθηση του μοναδικού, την Έμμονη δυσπλασία του νου, την Οίηση και την Περισσολογία).

Ακόμη και σήμερα ο ποιητής και ζωγράφος, οπαδός συνειδητός μιας τέχνης ζώσας, δουλεύοντας συνεχώς ανακαλύπτει ξανά το προσωπικό του ιδίωμα στα όρια της καλλιτεχνικής του απασχόλησης, αιώνιος  μαθητής. Ναι, την ανακαλύπτει και σήμερα, όπως και χθες, αυτός ο τρυφερός των αισθημάτων, ο δέσμιος των χρωματικών τόνων, ο πρωτότοκος της τέχνης του, την ανακαλύπτει μαζί με το φοινικούν της δόξας στον ουρανό των πραγμάτων.

Θανάσης Γεωργιάδης
συγγραφέας, ποιητής